ارزیابی تهدیدات زیست‌محیطی دریاچۀ خزر و تأثیر آن در امنیت پایدار جمهوری اسلامی ایران

پس از فروپاشی نظام دوقطبی و تجزیه شوروی و تحول در ساختار ژئوپلیتیکی منطقه خزر به علت کشمکش‌های سیاسی و منازعات حقوقی بی‌امان، این دریا تحت تأثیر چالش‌های جدید و دامنه‌دار زیست‌محیطی قرار گرفته است؛ بنابراین هدف این پژوهش ارزیابی تهدیدات زیست‌محیطی دریاچه خزر و تأثیر آن بر امنیت پایدار جمهوری اسلامی ایران است که در این راستا دو فرضیه مطرح شده است؛ نخست، آلودگی‌ها و استخراج انرژی، مهم‌ترین تهدیدات زیست‌محیطی مؤثر بر امنیت پایدار ایران در حوزه دریاچه خزر محسوب می‌شود؛ دوم، به نظر می‌رسد، بیش‌ترین تهدیدات‌ زیست‌محیطی مؤثر بر امنیت ایران از جانب کشور روسیه و آذربایجان باشد. روش تحقیق با توجه به هدف آن از نوع تحقیقات کاربردی-توسعه‌ای بوده و با توجه به روش انجام کار، توصیفی-تحلیلی است. روش گردآوری داده‌ها، کتابخانه­ای و پیمایشی بوده و از روش دلفی استفاده گردید. حجم نمونه نیز با توجه به تخصصی‌بودن پیمایش، 20 نفر از کارشناسان موضوع مورد مطالعه است. برای تعیین نمونه‌ها، از نمونه‌گیری هدفمند بهره گرفته شد و برای تحلیل داده‌ها، از فرایند تحلیل شبکه‌ای[1] استفاده شده است. نتایج نشان می‌دهد که در بین خوشه‌های چهارگانه مورد تحلیل، وزن معیار آلودگی، «0.467» به‌دست‌آمده و اهمیت سایر معیارها به ترتیب برای «استخراج انرژی»، «حمل‌ونقل دریایی» و «توسعه ساحلی (شهرنشینی، گسترش افقی شهری، شهرک‌سازی‌ها)»؛ «0.278»، «0.160» و «0.095» برآورد شد که نشانگر قرار گرفتن بحث آلودگی و استخراج انرژی در مرکز تهدیدات زیست‌محیطی دریاچه خزر است. درزمینهٔ حجم تهدیدات زیست‌محیطی کشورها و تأثیرپذیری امنیت پایدار ایران از آن‌ می‌توان گفت که روسیه با ضریب «0.350»، جمهوری اسلامی ایران «0.232»، جمهوری آذربایجان «0.191»، قزاقستان «0.174» و ترکمنستان «0.053» در رتبه و جایگاه اول تا آخر قرار دارند، درنتیجه با تأیید فرضیه‌ دوم پژوهش، روسیه و آذربایجان بیشترین تأثیر منفی را بر امنیت پایدار ایران خواهد داشت.